Karijes ranog detinjstva prevencija i lečenje

Urednici

Jovan Vojinović, Milica Gajić, Katarina Kalevski

Autori

Jovan Vojinović, Milica Gajić, Katarina Kalevski, Ivan Tušek, Ranka Knežević, Ema Aleksić,
Dušanka Matijević, Nevenka Pavlović, Svetlana Mladenović Janković,
Milena Vasić, Jasmina Tušek

A4 format

Stranica 908

(u dva dela)

127 orginalnih fotografija i ilustracija

150 tabela

Izdavači

Preporuke

Predgovor

Knjiga predstavlja nezaobilazan i logičan nastavak prvog dela edicije „KRD – biološke osnove“, u kojoj su opširno iznesene naučno dokazane činjenice u vezi sa definicijama, podelama, etiologijom i epidemiologijom karijesa ranog detinjstva. Na biološke činjenice se pozivamo u tumačenju osnove za postojeće kliničke i preventivne protokole.

Najnoviji izveštaj SZO, objavljen u jesen 2022. god. (posle izlaska prvog dela ove edicije o KRD-a) ponovo ističe karijes kao vodeće oboljenje čovečanstva, a njegovu pojavu u mlečnoj denticiji kao temelj budućeg narušavanja oralnog zdravlja i najveći javno – zdravstveni problem u stomatologiji. Prema tom izveštaju globalna zastupljenost KRD-a 2019 god. iznosi 43%, a u 134 države od 194 članice SZO prevalenca je iznad 40%. Još uvek je najveća zastupljenost u zemljama sa višim srednjim prihodima po glavi stanovnika (prema klasifikaciji Svetske banke), a najniža u zemljama sa visokim prihodima (Tabela 1):

U periodu između 1990 – 2019. god. na globalnom nivou se beleži blagi pad prevalencije od 3% ali se broj novih slučajeva u zemljama sa niskim prihodama povećava za 87%; u zemljama sa nižim srednjim prihodima za 17%, dok je smanjenje od 21% zabeleženo u zemljama sa višim srednjim prihodima i od 12% u zemljama sa visokim prihodima. Više od tri četvrtine slučajeva nesaniranog karijesa mlečnih zuba nalazi se u zemljama sa srednjim prihodima, gde su zdravstveni sistemi i resursi za kontrolu oboljenja često neadekvatni2. Ozbiljnost stanja potvrđuje i najnovija nacionalna studija u Srbiji sprovedena tokom 2018. godine (rukovodilac tima prof. Dejan Marković), po kojoj je KRD-a prisutan kod 13% dece već pre druge godine, preko 51% u uzrastu 3 – 5 godina i 80% u šestoj godini i do 90% lezija nije sanirano (detaljnije u 8. poglavlju)3.

U dentalnoj medicini na našim prostorima već duže vreme postoji snažna potreba da se karijesu u ranom detinjstvu posveti mnogo veća pažnja i da se prevaziđe deficit u stručnoj literaturi i kompletnoj obuci u vezi sa sprovođenjem preventivnih i terapijskih pristupa.

SZO i ostala značajnija međunarodna i nacionalna udruženja, kako opštih, tako i dečjih stomatologa (FDI, ADA, AAPD, EAPD) ukazuju na neophodnost promene osnovne filozofije u pristupu kontroli karijesa, sa integrisanjem u svakodnevnu praksu dokazanih metoda procene karijes rizika, preventivnih mera i minimalno invazivno restaurativnih zahvata. To je najbolje definisano kroz pristup označen kao minimalno intervetna stomatologija, koji predstavlja osnovnu vodilju strategija iznesenih u publikaciji (Poglavlje 1).

Klasičana terapija karijesa ranog detinjstva, posebno u prve tri godine života, je zahtevna fizički i ekonomski. Uglavnom je nedostupna (neophodnost opšte anestezije i sl.) siromašnijim državama i slojevima stanovništva. Istovremeno su u sredinama sa najvećom zastupljenosti karijesa mlečnih zuba, zdravstveni sistem i resursi za kontrolu oboljenja, često neadekvatni. To se odnosi i na našu sredinu. Poslednjih decenija su razvijeni novi pristupi i metode, koje značajno pojednostavljuju sanaciju, ekonomski su prihvatljivi i pogodni za širu primenu u zajednici, a nisu bili poznati na našim prostorima zbog čega im je i posvećena posebna pažnja u knjizi (poglavlja 6 i 7).

Sva istraživanja, kao i klinička praksa su nedvosmisleno pokazale da je karijes, pogotovo u najranijem detinjstvu, visoko preventiabilan. Poznate su i javno – zdravstveno prihvatljive metode primarne prevencije ali je nivo njihovih primena i dalje nezadovoljavajući u većem delu čovečanstva, pa i u našem (balkanskom) regionu. Prevencija se deklarativno postavlja kao osnova sistema kontrole hroničnih nezaraznih bolesti (kojima pripada i karijes), ali pošto je primena mera vezana za ponašanje pojedinca i zajednice, zahteva i poznavanje principa motivacije i promene ponašanja. Upravo se u toj oblasti članovi stomatološkog tima veoma slabo obučavaju, kako tokom osnovnih i postdiplomskih studija, tako i kroz kontinuiranu edukaciju. U knjizi je posebna pažnja posvećena savremenom psihološkom pristupu u formiranju i promeni zdravstvenog ponašanja kod roditelja i dece (poglavlja 5 i 8).

Promocija zdravlja se uglavno prebacuje samo na stomatologe, dok strategije prevencije u zajednici zahtevaju mnogo šire aktivnosti u svim nivoima društva. Zbog toga su detaljnije objašnjeni i principi promocije oralnog zdravlja, kao osnove primene svih ostalih preventivnih mera; značaj i uloga ostalih sektora u društvu na formiranje i održavanje korisnog zdravstvenog ponašanja, kao i dosadašnja iskustva u svetu (posebno zajednica sa niskom zastupljenošću KRD-a), kao i kod nas. Značajan prostor je posvećen i metodama individualnog zdravstvenog vaspitanja za koje postoje merodavni dokazi u stručnoj literature (poglavlje 8).

Poslednje decenije su donele izuzetan tehnološki napredak i revolucionarne promene u svim oblastima dentalne medicine. U 4. poglavlju je iznesen opširan prikaz medikamenata i materijala koji značajno poboljšavaju efikasnost savremenih preventivnih i terapijskih zahvata u periodu mlečne denticije.

Publikacija predstavlja primer višesektorske saradnje u borbi sa značajnim javno – zdravstvenim problemom kao što je karijes. U njenoj izradi su učestvovali stomatolozi, iskusni istraživači i praktičari u oblasti rada sa najmlađima iz Srbije i Republike Srpske, kao i istaknuti esksperti u oblasti javnog zdravstva iz ključnih ustanova u Srbiji: Institut za javno zdravlje Srbije „Milan Jovanović Batut“ i Gradski zavod za javno zdravlje Beograd.

Urednički tim i autori izražavaju veliku zahvalnost Gradskom zavodu za javno zdravlje Beograd i Stomatološkom fakultetu u Pančevu na prihvatanju učešća i velikoj podršci tokom izrade i realizacije ovoga projekta.

Veliku zahvalnost dugujemo dr Mirjani Ivanović, prof. u penziji, dr Radoju Stevanoviću, prof. u penziji i prof. dr Veljku Kolaku na prihvatanju da budu recenzenti i veoma korisnim savetima.

Zahvaljujemo se i Gradskom zavodu za javno zdravlje Beograd, kao i Domu zdravlja Banja Luka, zbog obezbeđivanja podataka za evaluaciju sprovođenja postojećih programa stomatološke zaštite kod predškolske dece. Zahvaljujemo i prof. dr Dejanu Markoviću, prof. dr Tamari Perić i doc. dr Ani Vuković čija je dragocena nacionalne studija o zdravlju zuba kod dece i omladine u Srbiji bila velika inspiracija za započinjanje rada na ovoj publikaciji.

Veliki doprinos u pripremi publikacije dali su dr sc. Tamara Ristić specijalista oralne medicine i parodontologije, svojim ilustracijama, Vladimir TripkovićZoran, virtuozni dizajner, Stefan Kalevski, inženjer informacionih tehnologija, u obradi fotografija, kao i lektor Jovana Stefanović.

Zahvaljujemo se i dr Mariji Vuletović, specijalisti dečje i preventivne stomatologije, na veoma korisnim i motivišućim savetima tokom izrade rukopisa. Hvala i dr Danki Bojić, mladoj uzdanici dečje i preventivne stomatologije, na pomoći kod pripreme kliničkog materijala i podršci u pisanju rukopisa.

Neizmerno hvala i veliko poštovanje svim učiteljima koji su su nas upoznali sa tajnama dečje i preventivne stomatologije. Takođe, hvala kolegama, studentima i malim pacijentima na večnoj motivaciji za posvećenost nauci i borbi za zdravlje.

Urednički tim

Literatura:

Winkelmann J, Rossi JG, van Ginneken E. Oral health care in Europe. Financing, access and provision. Health systems in transition. 2022, Vol 24. Europian observatory.
Global oral health status report: towards universal health coverage for oral health by 2030. Geneva: World Health Organization; 2022. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
Marković D, Perić T, Vuković A, et al. Oralno zdravlje dece i omladine u Srbiji. Stomatološki fakultet u Beogradu, 2020

Izvod iz recenzije

Karijes ranog detinjstva je prema SZO i svim merodavnim stomatološkim udruženjima jedan od najvećih javno – zdravstvenih problema u stomatologiji, a pogotovo u našoj sredini, gde je zastupljenost veoma visoka, a stepen saniranosti obolelih mlečnih zuba zabrinjavajuće nizak. Stomatološka nauka je poslednjih godina postigla veliki napredak pružajući značajna, na dokazima zasnovana, znanja i alate za uspešnu borbu sa problemom oboljevanja zuba kod najmlađih. Na našim prostorima je vrlo malo koncentrisanog prikaza savremene literature koja bi pružila putokaz praktičarima. Grupa autora, na čelu sa prof. dr Jovanom Vojinovićem, sa velikim entuzijazmom se uhvatila u koštac sa zahtevnim poduhvatom popunjavanja ove praznine. Projekat je već uspešno započet sa objavljivanjem prve edicije „Karijes ranog detinjstva – biološke osnove“, kao sveobuhvatnom osnovom za razumevanje savremenih pristupa u prevenciji i lečenju. Dostavljeni rukopis, „Karijes ranog detinjstva – prevencija i lečenje“, glavnog i odgovornog urednika prof. dr Jovana Vojnovića i navedenih autora predstavlja uspešno zaokruživanje postavljenog cilja. Publikacija predstavlja značajan doprinos u veoma važnoj stomatološkoj disciplini, preventivnoj i dečjoj stomatologiji, kao i drugim granama stomatologije i medicine koje se bave decom, naročito najmlađeg uzrasta. Autori su na osnovu svog bogatog iskustva i po ugledu na obimnu, savremenu i dostupnu literaturu kod nas i u svetu u ovoj oblasti, prikazali dosadašnja saznanja u sprovođenju tehnika prevencije i terapije, sa posebnim naglaskom na naučno proveren uspeh navedenih pristupa. Važno je napomenuti da je ovakav rukopis prvi put napisan na našim prostorima, a redak je i u svetu. Ozbiljnost daje i veliki broj autora, kako iz stomatoloških disciplina dečje i preventivne stomatologije i ortopedije vilica iz Srbije i Republike Srpske, tako i eksperata iz javnog zdravlja iz najmerodavnijih institucija u Srbiji – Institut za javno zdravljeSrbije Dr Milan Jovanovic Batut i Gradski zavod za javno zdravlje Beograd. Oni su ovu značajnu problematiku znalački obradili i dali veliki doprinos u vidu dragocenih preporuka, kako za struku tako i za nauku.

Dostavljeni rukopis „Karijes ranog detinjstva – prevencija i lečenje“ je zasnovan na savremenim naučnim saznanjima domaćih i inostranih autora, potkrepljenih naučnim činjenicama i dokazima koji su proistekli iz relevantnih istraživanja obavljenih kod nas i u svetu, a preporuke koje su date u tekstu su prilagođene specifičnostima ovog, veoma rasprostranjenog oboljenja, karijesa ranog detinjstva u dece u našim uslovima. Poseban doprinos ovog teksta je u tome što je ovaj značajan deo preventivne i dečje stomatologije obrađen i napisan od strane velikog broja autora koji potiču sa različitih univerziteta i iz zemalja, koji se bave, direktno i indirektno znanjima i veštinama iz domena karijesa ranog detinjstva i javnog zdravlja. Glavni urednici su znalački odabrali poglavlja i autore iz potpuno različitih naučnih i stručnih sredina, uskladili način pisanja i izražavanja do te mere da je tekst razumljiv, jasan, pregledan i dobro dokumentovan originalnim fotografijama, crtežima i tabelama.

Tekst se odlikuje jasnoćom. Pisan je pristupačnim stilom, a jezik korišćen pri pisanju je razumljiv i stručan. Stoga smo mišljenja da rukopis „Karijes ranog detinjstva – prevencija i lečenje“ poseduje sve kvalitete koji predstavljaju dobru udžbeničku literaturu i pogodan je da bude objavljen kao udžbenik za studente osnovnih, kao i postdiplomski studija, kao i stomatologe u svakodnevnoj stomatološkoj praksi

Dr Mirjana Ivanović, profesor Stomatološkog fakulteta Univerziteta u Beogradu u penziji

Dr Radoje Stevanović,, profesor Farmaceutsko-zdravstvenog fakulteta, Univerziteta u Travniku u penziji